Landschappen - Bedreigde landschappen - Kessel nabij Lier
Red het Poortveld in Kessel
In Kessel dreigt een landschappelijk, biologisch en historisch uiterst waardevol gebied voorgoed verloren te gaan. Het gebied staat bekend met de kadastrale benamingen “Poortveld” en “Grootveld”.
Toen wij 10 jaar geleden voor het eerst kennismaakten met Kessel en dit gebied in het bijzonder, viel ons meteen de ongereptheid en pracht van dit stuk natuur op.
Over het uitgestrekte weidelandschap kijk je uit op de torens van Lier boven de kronkelende dijk van de Grote Nete. Het is één van de zeldzame stukjes overgebleven Pallieterland waar Felix Timmermans zijn personages in liet figureren.
Van buren, de lokale heemkundige kring en vroegere bewoners leerden we over de geschiedenis van het Poortveld en de omgeving, het “‘t Hof Ter Laeken” en het “Kesselhof”; een fascinerende geschiedenis over het ‘Castellum’, de bakermat van de gemeente Kessel. Een geschiedenis over Romeinse kampen en de residentie van de Spaanse Inquisitie. Die geschiedenis sluimert nog steeds onder de graszoden van de wilde weide.
Toen de gronden 4 jaar geleden te koop werden aangeboden, hebben wij sterk overwogen om een deel van de gronden aan te kopen, om zekerheid te hebben dat het gebied gevrijwaard zou blijven. Navraag bij verschillende lokale instanties leerde ons echter dat het gebied sowieso van een dergelijk belang was dat het vrijwel zeker nooit iets anders dan grasland zou worden en dat de aanwezige landschapselementen niet gewijzigd mogen of kunnen worden.
Nu, november 2008, liggen de gronden er kaal en gescheurd bij; de tol van een eerste seizoen intensieve maïscultuur. Maar enkele belangrijke landschapselementen zijn voorlopig gered gebleven door lokale acties. Het micro-reliëf en de grootste poelen bleven gevrijwaard, al werd de maïs tot bovenop de oude gewelven van het vroegere kasteel ingezaaid.
De dreiging blijft echter, nu de eigenaar van de gronden een stedebouwkundige vergunning heeft aangevraagd om het hele gebied te nivelleren, de poelen te dempen en de bomen te kappen.
Het uitgebreide studiewerk dat wij, en andere buurtbewoners, de afgelopen jaren over het grondgebied hebben gevoerd maakt dat wij het nu als onze plicht zien de strijd aan te binden tegen deze geplande vernietiging. En dit niet alleen vanwege onze eigen nauwe betrokkenheid en ‘vergroeiing’ met het gebied, maar ook in het belang van alle huidige en toekomstige buurtbewoners, van Kessel, van Lier en omgeving.
Hopelijk roept dit document ook bij u vragen op over het blijkbaar wel erg relatieve belang van landschap, van natuur, van cultuur in onze samenleving, wanneer een dergelijk offer gebracht kan worden in het voordeel van de activiteiten van één landbouwer.
Ligging
Het is een grasland gelegen aan de oevers van de Grote Nete en de Lindekensbeek in Kessel, ter hoogte van de Bartstraat, de Terlakenweg en de Liersesteenweg. Het grenst aan Berlaar en ligt in de onmiddellijke nabijheid van Lier.
Het gebied, in het totaal een kleine 20ha groot, kan opgedeeld worden in drie stukken, elk met hun eigen waarde, eigenschappen en bescherming:
VEN-Gebied. Het eerste gebied, ruim 3ha, maakt deel uit van het lange VEN-gebied, aan de oevers van de Grote Nete, tot aan de Bartstraat. Dit erg natte grasland is gelegen in het overstromingsgebied van de Grote Nete.
De historische site “Kesselhof”. Het tweede gebied van 6ha situeert zich aan de oever van de Lindekensbeek, tussen de Bartstraat en de Terlakenweg. Het werd (tot midden jaren 70) begrensd door een weg die het kleine gehucht aan de Bartstraat verbond met de Terlakenweg en verder doorliep naar de Dongelstraat. Het deel van die weg tussen de Terlakenweg en de Dongelstraat is vandaag nog veelvuldig in gebruik als wandel- en fietsroute parallel aan de Liersesteenweg. De weg over het Poortveld werd door de vroegere pachter afgesloten om tot een grote ééngemaakte weide te komen. In dit gebied liggen ook de ruïnes van het vroegere “Hof Ter Laeken” en het “Kesselhof”. Duidelijk zichtbaar zijn nog de oude slotgrachten en het kleine eiland van de waterburcht aan de oever van de Lindekensbeek.
Het Poortveld. Het derde hogergelegen gebied betreft het eigenlijke Poortveld waar eertijds akkers lagen langsheen een brede beukendreef, van de poort van het Kesselhof naar de Liersesteenweg.
Geschiedenis
De hele site is doordrongen met een zeer intensieve geschiedenis. Verschillende bronnen verwijzen naar deze plek als zijnde de bakermat van Kessel, als afgeleide dorpsnaam van het Latijnse “Castellum”. Opgravingen in de onmiddellijke omgeving leverden al belangrijke vondsten op die aangeven dat er wellicht een permanente Romeinse kampplaats was opgetrokken.
De eerste vermeldingen over een waterburcht, het Kesselhof of “‘t Hof Ter Laeken”, dateren van de 14de-15de eeuw. Beperkte opgravingen uit 1977 legden alvast een aantal opmerkelijke vondsten bloot: gedeelten van een omwalling, funderingen van een poortgebouw en een peiler van een ophaalbrug: restanten van wat het belangrijkste leengoed in de omgeving was. Het was ooit van een “laatbank”, een gerechtshof waar men recht sprak over alle gronden en goederen die onder dit hof leenachtig waren.
De oudste vermelding gaat terug tot 1350.
In 1538 legerde er de Prins van Parma, Farnese, met een bende gevreesde “swerte ruyters”, Spaanse commando’s die de streek teisterden. In 1612 is er sprake van het “huis (of kasteel), een toren, valbrug, grachten of wateren” toen het bewoond werd door de familie de Berthi.
Aan de oever van de Grote Nete, bij de monding van de Lindekensbeek was een kleine haven gelegen waarlangs onder andere de stenen werden aangevoerd voor de bouw van de unieke Salvatorkerk in Kessel.
Op de Ferrariskaarten (midden 18e eeuw) staat een waterburcht aangegeven met verschillende ommuurde aanhorigheden en hoeves.
Tussen 1772 en 1825 verdween het oude kasteel en werd de omgeving grondig gewijzigd. Op een gedeelte van de oude funderingen werd een kleiner buitengoed gebouwd, dat bekend werd onder de naam “Kesselhof”.
Bij de aanvang van de eerste wereldoorlog in 1914, werd dit door de militaire overheid platgebrand. Het gebouw bevond zich immers midden tussen twee van de verdedigingsforten die rond Lier werden opgetrokken, en belette zo communicatie met lichtsignalen tussen het fort van Lier en dat van Kessel.
In ruil voor het verlies van het kasteel, werd de toenmalige eigenaar vergoed met 3 modelhoeves aan de rand van zijn landgoed.
Nadien bleef het grondgebied grotendeels overgeleverd aan de natuur achter. Het Poortveld bleef akkerland. Het deel tegen de Lindekensbeek aan, waar ook het kasteel stond, werd nat grasland.
Vanaf midden jaren zeventig, werd het hele gebied door een veehandelaar gepacht als grasland voor koeien.
In 2006 verkopen de erfgenamen van de vroegere kasteelheer het gebied aan de pachter, die ondertussen zijn activiteit als veehandelaar had stopgezet. Hij verkoopt eind 2007 op zijn beurt de gronden door aan de huidige eigenaar, een landbouwer uit Nijlen die het hele gebied wil nivelleren en exploiteren voor industriële gewassen. Zo zou hij er biogewassen telen om zijn geplande biogasinstallatie mee te voeden.
Een uitzonderlijk gebied, zonder bescherming
Het Poortveld en de historische site liggen in “Agrarisch gebied met landschappelijk waardevol karakter”. Daaraan wordt door de overheid volgende omschrijving aan gegeven: “De landschappelijke waardevolle gebieden zijn gebieden waarvoor bepaalde beperkingen gelden met het doel het landschap te beschermen of aan landschapsontwikkeling te doen. In deze gebieden mogen alle handelingen en werken worden uitgevoerd die overeenstemmen met de in grondkleur aangegeven bestemming, voor zover zij de schoonheidswaarde van het landschap niet in gevaar brengen.”
Concreet betreft het landbouwgebied waarop de beperking geldt dat de landbouwactiviteiten mogen ontplooid worden op het gebied voor zover zij de schoonheidswaarde van het landschap niet in gevaar brengen.
Het mag duidelijk zijn wat de schoonheidswaarde van het betrokken grasland bepaalt: het microreliëf, het uitgestrekte permanente grasland, de poelen, de houtkanten, de houtachtige beplantingen langs waterlopen, bomenrijen, het zicht op de stad Lier in de verte. Een groot deel van deze karakteristieke elementen is reeds verdwenen nu het grasland gescheurd werd voor intensieve maïsteelt.
Ter verdediging van de landbouwer voerde het lokale gemeentebestuur van Nijlen aan dat “schoonheidswaarde” wel een heel subjectief begrip is...
Op de kaart betreffende Onroerend Erfgoed komt het gebied eveneens voor als een relictzone, gelegen in het gebied van de “Zijbeken van de Grote Nete”. Daarin werd de vallei van de Lindekensbeek expliciet opgenomen.
Het landschap, met zichten op de Netevallei, op de kerktoren van Kessel en op de stad Lier vormt een getuigenis van het toeristisch en cultureel belangrijke Pallieterland.
In het gemeentelijk ruimtelijk structuurplan van Nijlen vinden we het gebied terug op één van de belangrijkste en meest gefrequenteerde fietsroutes van Vlaanderen over de dijk van de Grote Nete. Het ligt geïntegreerd in de bundel van de toeristisch-recreatieve structuur van de vallei van de Grote Nete.
Op de biologische waarderingskaart staat het grondgebied deels opgegeven als biologisch “zeer waardevol”.
Het gehele grasland was blijvend of permanent grasland, aangezien het reeds meer dan 4 jaar als grasland werd gebruikt. In Vlaanderen geldt voor blijvend grasland dat het areaal blijvend grasland minstens gelijk moet blijven. Dit betekent voor de landbouwer dat hij, ingeval hij blijvend grasland wil converteren naar tijdelijk grasland of akkerland, tegelijkertijd elders een even grote oppervlakte aan tijdelijk grasland of akkerland moet omzetten naar blijvend grasland.
Het is momenteel nog onduidelijk of de landbouwer aan deze voorwaarde voldoet.
Het grasland in het VEN-gebied en het grasland op de historische site, staan op het gemeentelijk ruimtelijk structuurplan van Nijlen aangeduid als “waardevol grasland”.
Een belangrijk deel van het grasland werd ook ingekleurd als historisch permanent grasland.
Historisch permanent grasland is een halfnatuurlijke vegetatie bestaande uit grasland gekenmerkt door het langdurige grondgebruik als graasweide, hooiland of wisselweide met ofwel cultuurhistorische waarde, ofwel een soortenrijke vegetatie van kruiden en grassoorten waarbij het milieu wordt gekenmerkt door aanwezigheid van sloten, greppels, poelen, uitgesproken microreliëf, bronnen of kwelzones (Natuurdecreet, 21/10/1997). Deze graslanden zijn ontstaan door eeuwen extensief agrarisch gebruik en bezitten een rijke biodiversiteit.
Het betreft onder andere “soortenrijk permanent cultuurgrasland met relicten van halfnatuurlijke graslanden” (hp+) en “soortenrijk weilandcomplex met veel sloten en/of microreliëf” (hpr+).
Enkele jaren geleden werd in de poel van de oude slotgracht kamsalamander waargenomen. Deze amfibie-soort is in Vlaanderen en Europa uiterst zeldzaam geworden en wordt dan ook in de zogeheten “rode lijst” van de habitat richtlijn uitgebreid beschermd. Zo is het te allen tijde verboden de woon- of schuilplaatsen van deze diersoort te beschadigen of met opzet te verstoren.
Het gebied kenmerkt zich door zijn uitgebreide biodiversiteit met een brede variatie vogels, zoogdieren en amfibieën die er foerageren of er hun habitat hebben. Zo bieden de grote, door het reliëf beschutte poelen een ideale broed- en overnachtingsplaats voor diverse watervogels, o.a. mandarijneend, kuifeend, watersnip en roerdomp.
Op de weides strijken reigers en ooievaars neer. In de poelen en het vochtige grasland hebben diverse amfibiesoorten hun habitat gevonden, waaronder groene en bruine kikker, verschillende paddensoorten en enkele salamandersoorten, waaronder de onder de Europese Habitat-richtlijn beschermde kamsalamander.
Naast een uitgebreide populatie kleine en grotere knaagdieren, vormt het gebied mee de habitat van een kleine groep reeën die er vrijwel dagelijks voedsel en beschutting vinden. Ook behoort de weide tot het natuurlijke jachtgebied van vossen.
Het VEN-gebied ligt in het overstromingsgebied van de Grote Nete. De historische site met de oude slotgracht de poelen en kreken, ligt in natuurlijk overstroombaar gebied (NOG) en wordt jaarlijks enkele malen overspoeld door de Lindekensbeek.
De historische erfgoedwaarde van het gebied wordt erkend en expliciet aangehaald in het schrijven van het Agentschap Ruimtelijke Ordening, Onroerend Erfgoed van 4 januari 2008, gericht aan het College van Burgemeester en Schepenen van Nijlen.
Het verzoek van deze consulenten om deze waardevolle erfgoedsite in zijn toestand voor het nageslacht te bewaren, is tekenend voor dit gebied.
Tenslotte is het genoemde gebied tot op vandaag nog niet herbevestigd als agrarisch gebied en ligt nog ter discussie tussen landbouw en natuurverenigingen. Voornamelijk het VEN-gebied en de historische site hebben een zeer lage agrarische waarde. Dit vertaalde zich ook in de vraagprijzen bij de verkoop van het gebied: 1,5 EUR per vierkante meter t.o.v. 5 EUR voor de hoger gelegen delen. Ook naar bemesting toe heersen er strenge beperkingen.
Het is duidelijk dat het hier om een uitermate waardevol gebied gaat. Nochtans geniet het niet de wettelijke bescherming die het verdient, zoals bijvoorbeeld een natuurgebied wel heeft.
Zorgplicht
De wetgever voorziet voor dergelijke grensgevallen van waardevolle maar niet beschermde landschappen, gebouwen of gebieden in een zorgplicht voor de lokale overheid.
De gemeente Nijlen draagt, met betrekking tot dit gebied, een duidelijke zorgplicht, zowel naar bescherming van het landschap, als naar bescherming van de archeologische waarde, als naar bescherming van de natuur en biodiversiteit.
Ook nadat zij daar door verschillende betrokken partijen nadrukkelijk op zijn gewezen (Natuurpunt, Agentschap Ruimtelijke Ordening, buurtbewoners en hun advocaten,...), legt het gemeentebestuur die zorgplicht naast zich neer. Na recente arresten van de Raad van State is de zorgplicht immers moeilijk afdwingbaar ten overstaan van lokale overheden.
Het gevolg is vandaag zichtbaar: een kale sombere vlakte, ontdaan van zijn weelderige houtkanten en rijke grasbegroeiing.
Veel van de schade die tot hiertoe reeds werd aangericht werd door het Agentschap Natuur en Bos geverbaliseerd terwijl de lokale politie weigerde tegen de werken op te treden.
Uiteindelijk werd in mei 2008 maïs ingezaaid. Daarbij werd de grond bewerkt tot op luttele centimeters van de randen van de poelen en tot bovenop de keldergewelven van de kasteelruïne.
Vergunningsaanvraag
Meteen diende de landbouwer ook een stedebouwkundige vergunningsaanvraag in bij het gemeentebestuur om onder andere het hele gebied te nivelleren en op te hogen, de poelen (meer dan 6000 vierkante meter wateroppervlak) te dempen en de bomen rondom het gebied te kappen.
Het openbaar onderzoek nam een valse start nadat protest was aangetekend tegen de erg beperkte bekendmaking van het openbaar onderzoek. Uiteindelijk werden er een tiental erg gegronde bezwaarschriften ingediend tegen de erg gebrekkige aanvraag en de geplande werken, o.a. door Natuurpunt, de heemkundige kring en buurtbewoners.
Vandaag, meer dan 4 maanden nadat het openbaar onderzoek werd afgesloten, moet het schepencollege zich nog steeds buigen over de aanvraag en de bezwaren. Blijkbaar ligt het moeilijk om de landbouwer de vergunning te weigeren. Bij navraag luidt het commentaar van de ambtenaar dat er ook nog juridisch advies werd gevraagd. Het vermoeden bestaat dat de burgemeester dit dossier alsnog met een gunstig advies zal doorspelen aan de provincie (Antwerpen), van zodra er ook duidelijkheid is over de fel gecontesteerde biogas-installatie die de landbouwer (een melkveehouder) in aanvraag heeft. Het dossier “Biogasinstallatie in Nijlen” ligt te wachten op de kabinetten van minister Crevits en minister Van Mechelen. Misschien hoort het dossier “Poortveld” daar eveneens?
Hoedanook, we blijven waakzaam en zullen niet nalaten om met alle juridische en politieke middelen die we hebben, het behoud van dit uitzonderlijke gebied na te streven.
Steven De Schamphelaere, Kessel
bronnen: o.a. diverse wetteksten; Natuurpunt; uitgave “Salvator” van de heemkundige kring van Kessel; “Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen”
